1672 spreekwoorden en uitdrukkingen bevatten `he`
- alle heilige huisjes aandoen (=alle cafés onderweg bezoeken)
- alle hens aan dek (=met alle beschikbare mensen of alle middelen)
- alle scheuten zijn geen rozen. (=uiterlijk bedriegt; niet alles is van hoge kwaliteit.)
- alle tij heeft zijn weertij (=alles heeft een keerzijde)
- alle vloed heeft zijn weerloop. (=soms zit het mee en soms zit het tegen)
- alle vrachtjes helpen (=veel kleintjes maken een grote)
- alle winden hebben hun weerwinden. (=soms zit het mee, soms zit het tegen)
- alles door het halsgat jagen (=alles opmaken aan eten en drinken)
- alles komt uit al moesten de kraaien het uitbrengen (=de waarheid komt altijd uit)
- alles op het spel zetten (=alles inzetten en mogelijk alles verliezen)
- alles over een kam scheren (=alles en iedereen gelijk stellen)
- als buurmans huis brand is het tijd om uit te zien. (=leer van andermans problemen)
- als de armoede binnenkomt vliegt de liefde het venster uit (=armoede betekent vaak het einde van vriendschappen en relaties)
- als de boeren niet meer klagen en de pastoors niet meer vragen, dan nadert het einde der dagen (=sommige mensen veranderen nooit)
- als de boter duur wordt, leert men het brood droog eten. (=als het niet anders kan, is men ook met minder tevreden.)
- als de herder dwaalt dolen de schapen (=als de leider het verkeerd doet weten de mensen die hem volgen niet wat ze doen moeten)
- als de kalveren op het ijs dansen (=nooit)
- als de kat om de hete brij heen draaien (=iets wel willen, maar het niet durven)
- als de nood het hoogste is, is de redding nabij (=in hoge nood komt er vaak plotseling een oplossing)
- als de wijn is in de man, is de wijsheid in de kan (=drank verdringt gezond verstand)
- als een donderslag bij heldere hemel (=een onverwachte gebeurtenis, die een grote schok teweeg brengt)
- als een feniks uit de as herrijzen (=na de totale vernietiging opnieuw opbouwen)
- als een pareltje in het goud zitten (=zich tussen aangename personen (buren) bevinden)
- als een pilaarheilige (=onbeweeglijk, stijf)
- als een spin in het web (=de persoon of organisatie waar alles om draait)
- als een vis op het droge (=iemand die zijn draai niet kan vinden of daar niet thuis hoort)
- als hadden geweest is, is hebben te laat. (=niet zeuren over gedane zaken)
- als het bier is in de man dan is de wijsheid in de kan (=van dronkaards verwacht men geen verstandige woorden)
- als het geen broertje is dan is het een zusje. (=het is één of het ander)
- als het geld op is, is het kopen gedaan (=zonder liquide middelen zijn er geen uitgaven meer mogelijk)
- als het hek van de dam is lopen de varkens in het koren (=als er geen toezicht is springen kinderen of ondergeschikten uit de band)
- als het hemd scheurt dan heeft het een gat (=wees niet vooraf al nodeloos bezorgd)
- als het huis volbouwd is breekt men de steigers af (=als het doel bereikt is, vergeet men de helpers)
- als het in de kajuit regent ,druipt het in de hut (=als de baas problemen heeft, krijgen ook de ondergeschikten hun deel)
- als het kalf verdronken is dempt men de put (=pas als het te laat is, neemt men maatregelen)
- als het kind maar een naam heeft (=passend of niet, je moet het kunnen noemen (een naam geven))
- als het melk regent, staan mijn schotels omgekeerd (=wanneer ergens iets voordeligs te verkrijgen valt, loop ik het steevast mis)
- als het niet gaat zoals het moet, dan moet het zoals het gaat (=als de ideale situatie niet haalbaar is, moet je je aanpassen aan de omstandigheden.)
- als het regent in mei, is april voorbij (=spreekwoord dat de spot drijft met spreekwoorden die open deuren intrappen)
- als het schip lek is, gaan de ratten van boord. (=als het verkeerd loopt, laten valse vrienden je in de steek)
- als het tij verloopt verzet men de bakens (=men moet zich aan de omstandigheden aanpassen)
- als het varken zat is, gooit het de bak om. (=gezegd als iemand geen dankbaarheid toont)
- als het voeten heeft (=als de omstandigheden gunstig zijn)
- als het water zakt, kraakt het ijs (=elke oorzaak heeft gevolgen)
- als honden konden bidden zou het kluiven regenen (=als is een niet ter zake doende opmerking)
- als je hem een vinger geeft, neemt hij de hele hand (=als je iemand een beetje helpt, wil diegene altijd je hulp)
- als men van de duivel spreekt trapt men hem op zijn staart (=degene waarover men spreekt, laat zich dikwijls op dat moment zien)
- als niet komt tot iet dan is het allemans verdriet (=een `parvenu` heeft dikwijls kapsones)
- als oude honden blaffen, is het tijd om uit te zien (=als ervaren mensen waarschuwen moet je luisteren)
- als twee honden vechten om een been loopt de derde ermee heen (=als twee mensen ruzie maken, profiteert een derde ervan.)
1930 betekenissen bevatten `he`
- komt men over de hond, dan komt men over de staart (=als de grootste moeilijkheden overwonnen zijn, dan komt de rest vanzelf)
- als het niet gaat zoals het moet, dan moet het zoals het gaat (=als de ideale situatie niet haalbaar is, moet je je aanpassen aan de omstandigheden.)
- als de herder dwaalt dolen de schapen (=als de leider het verkeerd doet weten de mensen die hem volgen niet wat ze doen moeten)
- mal moertje mal kindje (=als de moeder te veel toegeeft zal het kind niet deugen)
- als het voeten heeft (=als de omstandigheden gunstig zijn)
- de ratten verlaten het zinkende schip (=als de omstandigheden verslechteren denken sommigen alleen aan zichzelf en vertrekken)
- vis begint aan de kop te stinken (=als een bedrijf een slecht management heeft)
- vele handen maken licht werk (=als een karwei samen wordt opgepakt is het snel en gemakkelijk gedaan)
- als er één schaap over de dam is, volgen er meer (=als één persoon iets nieuws geprobeerd heeft, durven anderen ook wel)
- eén rotte appel in de mand, maakt al het gave fruit te schand (=als één persoon uit een groep zich misdraagt, wordt de hele groep erop aangekeken. / Een negatieve beïnvloeding van één persoon kan vele anderen op het slechte pad brengen.)
- komt tijd komt raad (=als er genoeg tijd overheen gaat, komt de oplossing vanzelf)
- als je geschoren wordt, moet je stilzitten (=als er scherpe kritiek op je is (je wordt geschoren), kun je beter rustig wachten tot het voorbij is, in plaats van erop in te gaan)
- aan een boom zo vol geladen, mist men een twee pruimpjes niet (=als er van iets grote hoeveelheden zijn, kan er wel wat gemist worden)
- buiten zijn rekening gaan. (=als het anders loopt dan verwacht)
- als het huis volbouwd is breekt men de steigers af (=als het doel bereikt is, vergeet men de helpers)
- het is maar een weet (=als het eenmaal bekend is, is het niet moeilijk meer)
- berouw komt na de zonde (=als het eenmaal gebeurd is komt pas de berouw)
- als de nood aan de man komt (=als het ernstig wordt)
- als puntje bij paaltje komt (=als het erop aankomt)
- bij nacht zijn alle katjes grauw en alle mondjes even nauw (=als het erop aankomt zijn we allen gelijk)
- gezelligheid kent geen tijd (=als het gezellig is, is het niet erg als het wat later wordt)
- mei koel en wak, veel koren in de zak. (=als het in mei nat en koud is wordt de opbrengst hoog)
- als de boter duur wordt, leert men het brood droog eten. (=als het niet anders kan, is men ook met minder tevreden.)
- morgen gaat het beter (=als het vandaag niet zo best is gegaan...)
- als het schip lek is, gaan de ratten van boord. (=als het verkeerd loopt, laten valse vrienden je in de steek)
- allemans werk is niemands werk. (=als iedereen verantwoordelijk is, doet niemand het daadwerkelijk.)
- dan moet de wal het schip maar keren (=als iemand niet vooraf rekening houdt met een naderend probleem, dan moet het probleem maar daadwerkelijk in volle omvang ontstaan, en dan alsnog worden opgelost)
- lieg ik, dan lieg ik in commissie (=als ik niet de waarheid vertel komt dat omdat ik niet beter weet of vertel wat anderen vertellen)
- laat je linkerhand niet weten wat je rechterhand doet (=als je een ander geld geeft kun je dat beter stilhouden want anderen hoeven het niet te weten)
- gedeeld geheim, verloren geheim. (=als je een geheim doorvertelt is het geen geheim meer)
- een pakje wordt een zakje. (=als je een probleem niet aanpakt kan het zich uitbreiden en erger worden.)
- wie a zegt moet ook b zeggen (=als je eenmaal ergens aan begonnen bent, moet je het ook afmaken)
- genoeg voor een heel weeshuis. (=als je ergens heel veel van hebt)
- wie het dichtst bij het vuur zit, warmt zich het meest (=als je ergens nauw bij betrokken bent, geniet je het meeste voordeel ervan)
- wie niet wil, die niet zal (=als je geen interesse hebt, moet je er ook geen deel van uitmaken)
- grijze haren zijn kerkhofsbloemen (=als je grijze haren krijgt, ben je niet zo ver van het kerkhof)
- wie appelen vaart, die appelen eet (=als je handelt in bepaalde goederen, dan zul je deze zelf waarschijnlijk ook gebruiken. / Iemand die bepaalde werkzaamheden voor een ander moet verrichten, geniet daar doorgaans zelf ook van)
- wie zwijgt, stemt toe (=als je het ergens niet mee eens bent, moet je het zeggen)
- niet geschoten is altijd mis (=als je het niet probeert, komt er ook niks van)
- mejen kan geen paard al lopende beslaan. (=als je het werk goed wil doen, moet je er de tijd voor nemen)
- een spiering is vis als er anders niet is (=als je honger hebt, ben je niet kieskeurig / bij gebrek aan beter)
- elke dag een draadje is een hemdsmouw in een jaar (=als je iedere dag een beetje doet komt het karwei uiteindelijk klaar)
- als je hem een vinger geeft, neemt hij de hele hand (=als je iemand een beetje helpt, wil diegene altijd je hulp)
- belofte maakt schuld (=als je iets beloofd hebt moet je dat ook nakomen)
- ongevraagd, ongeweigerd (=als je iets doet waarvoor geen toestemming is gevraagd kan het achteraf niet meer geweigerd worden omdat het al gebeurd is)
- een man een man, een woord een woord (=als je iets hebt beloofd, dan moet je je daar ook aan houden)
- van uitstel komt afstel (=als je iets niet meteen doet, loop je het risico dat het nooit meer gebeurt)
- uitstel is geen afstel (=als je iets uitstelt wil dat nog niet zeggen dat je het nooit meer gaat doen)
- jong te paard, oud te voet (=als je in je jeugd erg wordt verwend, krijg je het later erg moeilijk)
- hoop doet leven (=als je kan hopen op betere tijden, dan krijg je toch weer levenslust / zo lang je nog hoop hebt zijn er ook nog mogelijkheden)
50 dialectgezegden bevatten `he`
- Ge hed hier nie in de pap te brokken he moat (=U heeft hier niet te moeien) (Geels)
- ge moe u ni jenéren hé (=Doe zoals ge thuis doet) (Izegems)
- ge moet er geen aaman uis van moaken hé (=kan het niet een beetje rapper?) (Sint-Niklaas)
- Ge moet ni Hé rope vurdè ge over de OA bent (=Niet te vroeg juichen) (Zurriks)
- Geef de stoefer 'n bruëd, de kloager hé gien nuëd (=Over iemand die klaagt) (Lokers)
- Gen zetj ie be de Dookes ne he (Dookes: familie die gekend was voor gebrek aan hygiëne) (=Je moet het proper houden) (Liedekerks)
- gij he stront gefret zeker (=van iemand die lelijk kijkt of slecht gezind is) (Brechts)
- Gij zijt nogal ne meutten he (=Wat ben jij toch een klungel) (Noorderkempisch)
- Haddig he (=Tot ziens) (Zichers)
- hae hè zën lip opte grond hange (=hij is triestig, teleurgesteld) (Munsterbilzen - Minsters)
- hai hè in m'n roape gesche-eh (=hij heeft me beledigd) (Arendonks)
- Haol 'm in de bokse! (=Houd 'm in de broek, hè) (Klazienaveens)
- Hé (dan de vraag) antwoord: Hé is een afkorting van hengst ! (=Hé ( en dan de vraag) antwoord: Ik heb een naam.) (Utrechts)
- hè / wa sedde? (=wat zeg je) (Oeffelts)
- Hè begon in het wilde weste te schiete (=Hij begon in het wilde rond te schieten.) (Haags)
- hê begrip mêr de hêlf vant sjau (n) wèèr (=hij begrijpt er niets van) (Bilzers)
- he brie, da's in gien pan gescheite zelle (=he broer, dat was nog iets (bewondering) ) (leuvens)
- hè de gin klèndere (=heb je ze niet kleiner) (Tilburgs)
- hè de naaw al un plèk in oew nuu pak (=heb je nu al een vlek in je nieuwe kostuum) (Tilburgs)
- hè de oe wir laote lèème (=heb je, je weer laten overhalen) (Tilburgs)
- hè de ôot zo-ne kloojoow gezien (=heb je ooit zo'n stuntelaar gezien) (Tilburgs)
- hè deit kwansies (=hij doet alsof) (Opglabbeeks)
- hè di-g-ut nôot nie goet òk nie. (=hij deed het ook nooit goed.) (Tilburgs)
- hè docht datem den duvel mi ze moejer ha (=hij verwachtte er te veel van) (Balens)
- he ene stang zeik bij waor une aop op kan turne (=ik moet vreselijk plassen) (Tilburgs)
- Hè ès èn bansjiet (=Hij is een bangerik) (Tongers)
- hè és koot veur ën habbëkrats (=hij is kwaad voor een kleinigheid) (Tongers)
- hè es poeirre (=hij is er vandoor) (Waanroods)
- he es riepe snije (=hij is er vanonder getrokken) (Koersels)
- hè es van ginnen hoaze gepoept (=een traag persoon) (Zottegems)
- hé euliebol!! (=hé jong, domkop!!) (Westerkwartiers)
- hè foi (=uitroep van vermoeidheid) (putters)
- he genen nagel voe zen gat te krabben (=heeft geen geld) (Bachten de kupes)
- hè gôojde meej ut miske van ut mèske nò-t möske (=hij gooide met het mesje van het meisje, naar het muisje) (Tilburgs)
- he he, pis ploem (=eindelijk klaar) (Klazienaveens)
- hè hèègt van de muugeghèt (=hij hijgt van vermoeidheid) (Tilburgs)
- hè heej aatè prèès!! (=hij heeft altijd geluk!!) (Tilburgs)
- Hè hef ' n zandwinkeltjen. (=Hij is begraven.) (Deventers)
- Hé hef de good wies kapot. (=Hij is niet goed snik.) (Achterhoeks)
- he hef nen breeje ruw (=hij kan veel hebben) (Twents)
- he hef zien goodwies kapot (=Hij heeft zijn verstand verloren) (Twents)
- he hef zik lillik in 'n boek betten (=Zijn opzet is mislukt (hij heeft zichzelf in de buik gebeten) ) (Twents)
- hè heit gei speer mier op ziene kop (=hij is helemaal kaalhoofdig) (Opglabbeeks)
- he heit op zen slep gelegen (=hij heeft zich overslapen) (Aalsters)
- Hè hep un tùin op ze bùik (=Hij is dood) (Haags)
- hè hêt het in zich (=hij heeft aanleg) (Opglabbeeks)
- hè hèt mer ei kort loentshe (=heetgebakend) (Opglabbeeks)
- he het veul noten op zenne zang (=Hij is niet snel tevreden) (Koersels)
- hè hèttem ferrem oem (=hij is behoorlijk dronken) (Opglabbeeks)
- hè hêttum tiege de kop geluipe (=van mening verschillen) (Opglabbeeks)
Bronnen
De spreekwoorden en gezegden zijn afkomstig van Wikiquote, Wikipedia en onze gebruikers.
Op woorden.org is de uitleg ingekort en is herkomst van spreekwoorden en gezegden weggelaten.
Zie ook:
- vaartips.nl Ruim 300 woorden, zegswijzen en uitdrukkingen met een maritieme achtergrond
- debinnenvaart.nl Nog eens honderden zegswijzen en uitdrukkingen met een maritieme achtergrond
- Het boek `De Latynsche spreekwyzen` uit 1755 met oud-Nederlandse vertalingen