120 spreekwoorden en uitdrukkingen bevatten ` dan`
- acht is meer dan duizend (=voorzichtig zijn is het belangrijkste. (woordspeling: acht=`let op` niet `8`))
- als `t schip zinkt dan zinkt ook de lading (=als een zaak bankroet gaat, dan is men meestal ook alles kwijt)
- als de boeren niet meer klagen en de pastoors niet meer vragen, dan nadert het einde der dagen (=sommige mensen veranderen nooit)
- als de kalveren op het ijs dansen (=nooit)
- als de kat van honk is dansen de muizen op tafel (=als er geen toezicht is, doen de ondergeschikten hun zin)
- als het bier is in de man dan is de wijsheid in de kan (=van dronkaards verwacht men geen verstandige woorden)
- als het geen broertje is dan is het een zusje. (=het is één of het ander)
- als het hemd scheurt dan heeft het een gat (=wees niet vooraf al nodeloos bezorgd)
- als het niet gaat zoals het moet, dan moet het zoals het gaat (=als de ideale situatie niet haalbaar is, moet je je aanpassen aan de omstandigheden.)
- als je alles van tevoren wist, dan kwam je met een dubbeltje de wereld rond (=het heeft geen zin zich na afloop te beklagen over gebrek aan voorkennis. (Meestal in antwoord op klachten als `Als ik dat van tevoren geweten had.`))
- als je je pet ertegenaan gooit dan blijft hij hangen (=dat stukje verfwerk is niet erg vlak uitgevoerd)
- als je veel eet, dan ben je lelijk als je dood bent. (=waarschuwing tegen te veel eten.)
- als niet komt tot iet dan is het allemans verdriet (=een `parvenu` heeft dikwijls kapsones)
- beter blode Jan dan dode Jan (=het is beter zich laf blood te gedragen, dan te sterven, dood te zijn)
- beter blooie Piet dan dooie Piet (=beter een aarzelend iemand dan iemand die ondoordacht handelt)
- beter een blind paard dan een leeg halster. (=beter iets dan niets)
- beter één ezel voor de ploeg dan twee paarden op stal. (=kiezen voor zekerheid.)
- beter een goede buur dan een verre vriend (=vriendschap op afstand is minder waardevol)
- beter een half ei dan een lege dop (=beter iets dan helemaal niets)
- beter één vogel in de hand dan tien in de lucht (=liever een beetje dan helemaal niets / kleine concrete resultaten zijn beter dan grootse plannen)
- beter ermee verlegen dan erom verlegen (=liever van iets te veel dan van iets te weinig hebben)
- beter hard geblazen dan de mond gebrand (=het is beter dat men zich inspant dan dat er door slordigheid of luiheid iets fout gaat)
- beter kleine meester dan grote knecht (=liever een bescheiden zelfstandige dan een grote knecht bij een baas)
- beter laat dan nooit (=het is beter dat iets een beetje te laat komt, dan dat het nooit gebeurt)
- beter onbegonnen dan ongeeindigd (=beter niet beginnen als men het niet kan afwerken)
- beter rapen aan eigen dis dan elders vlees of vis (=oost West thuis best)
- beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald (=je kan beter iets voortijdig stoppen dan doorgaan tot het helemaal verkeerd gaat)
- beter thuis rapen eten dan elders gebraad. (=thuis is het altijd nog het beste.)
- beter van een stad dan van een dorp (=beter dat een rijke betaalt dan een arme)
- daar steekt meer in dan een enkele panharing (=daar zit meer achter)
- dat is andere tabak dan kanaster (=dat is wat anders!)
- dat is makkelijker gezegd dan gedaan (=het valt in de praktijk nog niet mee)
- de beren zien dansen (=honger hebben)
- de centen dansen hem in de zak. (=hij kan niets sparen)
- de dans om het gouden kalf (=de strijd om rijk te worden)
- de dans ontspringen (=niet in het onheil betrokken worden)
- de muizen dansen in het spek. (=er is welvaart)
- de natuur is sterker dan de leer (=datgene wat aangeleerd is wordt gauw vergeten)
- de pen is machtiger dan het zwaard (=woorden kunnen meer teweeg brengen dan wapens)
- de poppen aan het dansen (=de ruzie of problemen kunnen beginnen)
- denkt aleer gij doende zijt en doende denkt dan nog. (Guido Gezelle) (=maak een plan alvorens ergens aan te beginnen, en stel tijdens de activiteit het plan bij indien nodig)
- doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg. (=blijf vooral normaal doen)
- een goede buur is beter dan een verre vriend (=een goede buur kan je beter helpen dan een verre vriend)
- een goede naam is beter dan olie (=een goede naam (reputatie) is beter dan veel geld (olie) bezitten)
- een ketting is niet sterker dan de zwakste schakel (=het geheel is maar zo sterk als het zwakste onderdeel)
- een krul meer in zijn staart hebben dan een ander (=speciaal willen zijn)
- een krul meer in zijn staart hebben dan een gewoon mens (=zich een beetje aanstellen)
- eén onderrok trekt meer dan twee paarden. (=de invloed van een vrouw is heel sterk)
- een vrouwenhaar trekt sterker dan tien paarden. (=de invloed van een vrouw is zeer sterk)
- eerst komt het eten dan de moraal. (=overleven is belangrijker dan het volgen van regels.)
122 betekenissen bevatten ` dan`
- met de vork schrijven (=afzetten, meer kosten rekenen dan werkelijk gemaakt)
- komt men over de hond, dan komt men over de staart (=als de grootste moeilijkheden overwonnen zijn, dan komt de rest vanzelf)
- als `t schip zinkt dan zinkt ook de lading (=als een zaak bankroet gaat, dan is men meestal ook alles kwijt)
- buiten zijn rekening gaan. (=als het anders loopt dan verwacht)
- dan moet de wal het schip maar keren (=als iemand niet vooraf rekening houdt met een naderend probleem, dan moet het probleem maar daadwerkelijk in volle omvang ontstaan, en dan alsnog worden opgelost)
- botten blijven platvis (=als je dom bent dan blijf je dat)
- wie appelen vaart, die appelen eet (=als je handelt in bepaalde goederen, dan zul je deze zelf waarschijnlijk ook gebruiken. / Iemand die bepaalde werkzaamheden voor een ander moet verrichten, geniet daar doorgaans zelf ook van)
- waar een wil is is een weg (=als je iets echt wilt, dan zul je ook slagen /de weg vinden naar je doel)
- een man een man, een woord een woord (=als je iets hebt beloofd, dan moet je je daar ook aan houden)
- hoop doet leven (=als je kan hopen op betere tijden, dan krijg je toch weer levenslust / zo lang je nog hoop hebt zijn er ook nog mogelijkheden)
- gedeelde smart is halve smart (=als je over problemen praat, dan kan je het makkelijker verwerken / door de problemen/ellende van een ander is het gemakkelijker de eigen problemen/ellende te dragen)
- wie geeft wat hij heeft, is waard dat hij leeft (=als je zoveel geeft zoveel je kunt, dan kan niemand je iets verwijten)
- een gegeven paard mag men niet in de bek kijken. (=als men een geschenk krijgt, dan moet men niet zoeken of er hier of daar wat aan mankeert.)
- haar wil is wet (=als wat zij wil niet gebeurt, dan ontstaan er grote conflicten)
- de pastoor gaat voor en de dominee loopt met hem mee (=altijd eerst de machtige mensen, dan de mindere mens)
- uit de toon vallen (=anders zijn dan de anderen)
- heeft de duivel het paard gegeten, dan neemt hij de toom ook nog. (=ben je eenmaal in de macht van slechte mensen, dan wordt het alleen maar erger)
- heeft de duivel `t paard gegeten, dan neemt hij de toom ook nog. (=ben je eenmaal in handen van slechte mensen gevallen, dan verlies je alles.)
- beter van een stad dan van een dorp (=beter dat een rijke betaalt dan een arme)
- beter blooie Piet dan dooie Piet (=beter een aarzelend iemand dan iemand die ondoordacht handelt)
- beter een half ei dan een lege dop (=beter iets dan helemaal niets)
- beter een blind paard dan een leeg halster. (=beter iets dan niets)
- goed uit de verf komen (=beter tot uiting komen of succesvoller zijn dan verwacht.)
- waar er twee ruilen moet er een huilen (=bij het ruilen is de een altijd beter af dan de ander)
- dat is een paal onder water (=dat brengt meer nadeel dan voordeel)
- dat moet je niet uitpoetsen/uitvlakken (=dat is ernstiger dan het lijkt)
- vreemde ogen dwingen (=de ogen van een vreemde heeft meer invloed op je dan van een bekende)
- het lieve leventje gaande (=de ruzie begonnen - de poppen aan het dansen)
- de tijd kent geen genade (=de tijd gaat sneller voorbij dan je denkt)
- de beste stuurlui staan aan wal (=de toeschouwers kunnen het altijd beter dan de uitvoerders)
- de raven zullen het uitbrengen (=de waarheid komt hoe dan ook aan het licht)
- voorzichtigheid is de moeder der wijsheid (=doe het voorzichtig, dan komt er geen schade)
- men vangt meer vliegen met honing/stroop dan met azijn (=door vriendelijk te zijn bereik je meer bij iemand dan met lelijke woorden)
- de derde man brengt de spraak aan (=drie hebben gemakkelijker een gesprek dan twee)
- voor het inkoppen hebben (=een eenvoudige kans om in een discussie een punt te maken dankzij een voorzet van een ander)
- een goede buur is beter dan een verre vriend (=een goede buur kan je beter helpen dan een verre vriend)
- een goede haan kraait nog wel eens weer. (=een goede leider waarschuwt meer dan eens)
- een goede naam is beter dan olie (=een goede naam (reputatie) is beter dan veel geld (olie) bezitten)
- goede naam is beter dan goede olie (=een goede reputatie is beter dan veel geld)
- een vriendelijk gezicht brengt overal licht (=een vrolijk persoon weet vaak meer te bereiken dan een nors persoon)
- je woorden kauwen (=eerst nadenken en dan pas spreken)
- een gehuurd paard en eigen sporen maken korte mijlen (=eigen bezit beschadigt men minder dan gekregen of gehuurd bezit)
- er schuilt iets achter (=er is meer aan de hand dan op het eerste gezicht lijkt.)
- bij de vleet (=er is meer dan voldoende van (vleet was vroeger een groot visnet))
- geld maakt niet gelukkig (=er is meer in het leven dan rijkdom)
- feestelijk danken (=er voor danken maar het zeker niet aannemen)
- de soep wordt nooit zo heet gegeten, als zij wordt opgediend (=er worden meestal minder zware maatregelen toegepast dan was aangekondigd)
- daar zitten nogal wat haken en ogen aan (=er zijn meer problemen dan je op het eerste gezicht zou denken)
- er van langs krijgen (=erge straf krijgen, al dan niet met een pak slaag)
- iemand de loef afsteken (=ergens beter in zijn dan iemand)
48 dialectgezegden bevatten ` dan`
- Eerst lere, dan kinne en dan de priis winne (=Eerst leren, dan kunnen en dan de prijs winnen) (Bildts)
- `ha ich gistere hee gefrèète, dan zo ich heië besseme sjijte` (=Had ik dit, dan zou ik...(gezegde)) (Genker)
- A dj'oeg ni vuugt, ... (=Als je niet braaf bent, dan ...) (Walshoutems)
- a-ge-r nie meej schreuwe most, dan most te-r meej laage (=als je er niet mee huilen moest, dan moest je er mee lachen) (Tilburgs)
- aalk tsijne, ten ee de koue niets (=ieder het zijne, dan is er niets voor het kwade (de duivel) ) (Lokers)
- agge mar leut et (=als je maar pret hebt, dan is het goed) (Huijbergs)
- Ak oew, zak oew (=Als ik je te pakken heb, dan zal ik je) (Roosendaals)
- als it net kin sa als 't mut, dan mut it maar sa als 't kin (=als het niet kan zoals het moet, dan moet het maar zoals het kan) (Leewarders)
- As `t net kin sa`t it moat, dan moat it mar sa`t it kin. (=Als het niet kan zoals het moet, dan moet het maar zoals het kan.) (Fries)
- As ge van Gimmert nor Nuene rijdt, dan komde langs dn brouwer (=Als je van Gemert naar Nuenen rijdt, dan kom je langs Bavaria) (Liessents)
- as ich tat mér goed dos, dan kos ich dat ooch (=als ik dat goed aandurfde, dan kon ik dat zeker) (Munsterbilzen - Minsters)
- as os ma zit dat zoe es, dan est zoe! (=als moeder zegt dat het zo is, dan is het zo!) (Heusdens)
- as ut is dè-t is, dan fiste me. (=als het inderdaad zo is, dan feesten we.) (Tilburgs)
- as't reegn't ien september, dan vaalt kerstfeest ien december (=als het regent in september, dan valt kerstmis in december) (Westerkwartiers)
- asje det neet lösj, dan lekdje d'r eur huit mer naeve (=als je iets niet lust... jammer, dan krijg je niks) (Weerts)
- Ast er iet is.....da welle gekreege hemme van ozze lieven hiejer. dan ist toch wel `TIJD` en een lijf in ozze bloewete. Ge zoo zot mutte zen, oem da deur een aander te loate verkloewete. (=Als er iets is dat we gekregen hebben van onzen Lieven Heer, dan is het toch wel `TIJD` en een lichaam in onzen bloten. Ge zou toch gek moeten zijn, om dat door iemand anders let laten verkloten.) (Geels)
- aste smërgës opstees mètte hinne, doër den daog wërks waajë piëd en dan soëvës mieg bès waaj nen hond...dan bèste heil ziëkër ne loempën iëzël of stoem koer (=als vroeg op staat, dan hard werkt om s'avond dood te zijn, dan schat ik dat je een ezel of lompe koe zijt) (Munsterbilzen - Minsters)
- Bèëter inge vògel i gen hand, da tieën i gen loeët (=Beter één vogel in de hand, dan tien in de lucht) (Nijswillers)
- beiter un alleve zoel dan un kwart urvan (=beter een halve zool, dan een kwart ervan) (Volendams)
- Better ene ko met 'n beste vlaai, dan 'n hele trop met 'n bult lawaai (=Beter maar een keer raak, dan alleen opschepperij) (Winterswijks)
- böter un alve zoel, dan un kwaer urvan (=beter een halve zool, dan een kwart ervan) (Volendams)
- dan jeuk'n heur de kuuz'n al niet meer (=dat duurt nog zo lang, dan leeft ze al niet meer) (Westerkwartiers)
- de moes ët laeve pakke waaj ët kump (=klinkt het niet, dan botst het maar) (Munsterbilzen - Minsters)
- dinn löt zich nie lös da hof he ok niks te veraantwoordn. (=hij doet niet schrijlings, dan kan met hem ook niet er op aanspreken) (Vechtdals)
- dreijende wink is stande waer (=als de wind op de dag vaak draait, dan blijft het meestal vast weer) (Sevenums)
- Dunne plekskes sniën, is ' t behold van de wörste (=zuinig aan, dan hou je wat over) (Achterhoeks)
- eerst 't kooike kloar, dan 't vogeltje d'r ien (=eerst voor een onderkomen zorgen, dan een vrouw zoeken) (Westerkwartiers)
- ei likerk ne gesketen, lieë ei ne geeten (=had liedekerke niet gesmokkeld, dan had denderleeuw geen eten gehad) (Liedekerks)
- eitən ajôwən ən dikke pél, dèn es de winter ieəns zoewə fèl ... (=Heeft de ui veel schillen, dan krijgen we een strenge winter ...) (Kalforts)
- Es te miech neet geluifs, dan maak iech diech get anges wies. (=als je me niet geloofd, dan maak ik je wat anders wijs.) (Boorsems)
- Es ut nit geet daan bôkt ut mèr (=Kan 't niet linksom, dan moet 't maar rechtsom) (Limburgs)
- gae mótj ieërst koêlekop zeen, um kwakkert te waere (=wil je iets bereiken, dan moet je er iets voor doen) (Weerts)
- gehj zulle bleij zun (???) (=beter een halve zool, dan een kwart er van) (Volendams)
- haat oer haan en viet werm, völ moëtig oeren derm, haat alles boëve en onder oëpe, dan goën de dëktaurs en apeteikers loope (=wees matig in alles, dan hoeft er niemand in te grijpen) (Munsterbilzen - Minsters)
- hò-k mar un hòknold, dan kos-k haoke (=had ik maar een haaknaald, dan kon ik haken) (Tilburgs)
- Hoger kakken, dan je gat zit (=Jezelf groter voordoen, dan je bent) (westlands)
- irst èfkes hèùge, dan kunde oewen bril schonmaoke (=eerst even beademen, dan kun je de bril poetsen.) (Tilburgs)
- irst ut kiendje zien, dan pas wiege (=eerst zien, dan pas geloven) (Tilburgs)
- Is 't niet mit 't rechte eind uut 't mouwtje, dan mer mit een knoestig houtje (=Niet goedschiks, dan kwaadschiks) (Barnevelds)
- is dè praot die gè pròt!! pròt praot nèt as ik praot, dan pròtte pas praot. (=is dat taal die jij uitslaat! spreek net als ik, dan spreek je pas goed.) (Tilburgs)
- k-wo dè-k unne wòk ha, dan kos-k ok wòkke gelèèk die sjineese kokke (=ik wou dat ik een wokpan had, dan kon ik ook wokken zoals die chinese koks) (Tilburgs)
- Kiek ik oe an en ie kiekt mi-j an, dan kieke wi-j naor mekare. (=Als ik jou aankijk en jij kijkt mij aan, dan kijken we elkaar aan.) (Sallands)
- Nen döl kan meer inkopen dan tienwies`n kon`t sliet`n.. (=Een gek kan meer inkopen, dan tienwijzen kunnen verkopen.) (Twents)
- nog éene koje naach dan èst¨zer morrie (=dat behoeft niet meer veel tijd, dan is hij dood) (Munsterbilzen - Minsters)
- oa mijn tante kluuten, t' was mijne nonkel (=had mijn tante testikkels, dan was het mijn nonkel) (Gents)
- schàt nie, vur da ge oewen boks het laten zakken (=eerst luisteren, dan tegenspreken) (Bosch)
- Toon, lang mich de zwoeld ins oan? Haas te mich gistere gehierd, dan woas ich hijë dijne knecht. (=Toon, geef mij de broodschep eens aan? Had je mij gisteren gehuurd, dan was ik vandaag je knecht.) (Genker)
- Vroeger assie [x], dan was je-n-al 'n heul ventje. (=Vroeger als je [x], dan had je het al goed gedaan.) (Bollenstreeks)
Bronnen
De spreekwoorden en gezegden zijn afkomstig van Wikiquote, Wikipedia en onze gebruikers.
Op woorden.org is de uitleg ingekort en is herkomst van spreekwoorden en gezegden weggelaten.
Zie ook:
- vaartips.nl Ruim 300 woorden, zegswijzen en uitdrukkingen met een maritieme achtergrond
- debinnenvaart.nl Nog eens honderden zegswijzen en uitdrukkingen met een maritieme achtergrond
- Het boek `De Latynsche spreekwyzen` uit 1755 met oud-Nederlandse vertalingen
